Koruyucu ailelere zam var mı? Toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet ekseninde İstanbul’dan bir bakış
İstanbul’da yaşıyorsanız bazı konular size sadece haber başlığı olarak gelmez. Metroda yanınızda oturan bir annenin yorgun bakışında, okul çıkışı el ele yürüyen iki çocuğun sessizliğinde, ya da bir STK toplantısında yarım cümleyle bırakılan bir hikâyede kendini gösterir. “Koruyucu ailelere zam var mı?” sorusu da tam olarak böyle bir yerde duruyor: teknik bir sosyal politika sorusu gibi başlıyor ama insan hikâyelerine dokundukça çok katmanlı bir meseleye dönüşüyor.
Bir gün işten çıkıp Kadıköy iskelesine yürürken kulağıma takılan bir konuşma vardı. İki kişi yan yana:
“Koruyucu ailelere destek artmış mı?”
“Bilmiyorum ama yetmediği kesin.”
Bu cümleler, bir rapor satırından çok daha ağırdı. Çünkü İstanbul’da “yetmediği kesin” ifadesi, çoğu zaman hayatın kendisine karşı söyleniyor.
—
Koruyucu aile sistemi ve görünmeyen emek
Koruyucu ailelik, sadece bir çocuğun bakımını üstlenmek değil; aynı zamanda duygusal, ekonomik ve sosyal bir sorumluluğu paylaşmak anlamına geliyor. Ancak bu sistem çoğu zaman görünmeyen emek üzerinden yürüyor.
Saha çalışmalarında sık karşılaştığım bir şey var: koruyucu ailelerin büyük kısmı, bu süreci “para için değil” diye tanımlıyor. Ama hemen ardından gelen cümle genellikle şu oluyor:
“Yine de destek önemli, çünkü hayat pahalı.”
İşte tam burada “Koruyucu ailelere zam var mı?” sorusu sadece bir maaş artışı tartışması olmaktan çıkıyor. Bu soru, bakım emeğinin toplum tarafından nasıl değer gördüğüyle ilgili daha büyük bir tartışmanın kapısını aralıyor.
—
Toplumsal cinsiyet: Bakım emeğinin görünmez haritası
İstanbul’da saha ziyaretlerinde en çok dikkatimi çeken şeylerden biri, bakım emeğinin hâlâ büyük ölçüde kadınların üzerine yıkılmış olması. Koruyucu ailelik sisteminde de bu durum kendini gösteriyor.
Bir koruyucu anneyle yaptığım görüşmede şöyle demişti:
“Çocukla ilgilenmek benim sorumluluğum gibi görülüyor. Eşim destek oluyor ama ‘asıl işi sen yapıyorsun’ diyor herkes.”
Bu cümle basit gibi görünse de toplumsal cinsiyet rollerinin nasıl içselleştiğini anlatıyor.
Kadınların bakım emeği görünmezleşirken, ekonomik destek tartışmaları da çoğu zaman bu görünmez emeği telafi etmekten uzak kalıyor. Bu yüzden “Koruyucu ailelere zam var mı?” sorusu, aslında kadınların yükünü ne kadar hafifletiyoruz sorusuyla iç içe geçiyor.
—
Çeşitlilik: Tek tip aile modeli varsayımının kırılması
Koruyucu aile denince zihinde genellikle çekirdek aile modeli canlanıyor: anne, baba ve çocuk. Ancak sahada gördüğümüz gerçek bundan çok daha çeşitli.
Bekâr koruyucu ebeveynler, LGBTİ+ bireyler, ekonomik olarak farklı sınıflardan gelen insanlar… Sistem teoride kapsayıcı olsa da pratikte bu çeşitliliğin her zaman eşit şekilde desteklenmediğini görmek mümkün.
Bir eğitimde karşılaştığım bekâr bir koruyucu baba şöyle demişti:
“İnsanlar şaşırıyor. Sanki çocuk bakımı sadece anne işiymiş gibi.”
Bu tür örnekler, koruyucu aile sisteminin toplumsal normlarla nasıl çatıştığını gösteriyor. Dolayısıyla “Koruyucu ailelere zam var mı?” sorusu, aynı zamanda bu çeşitliliğin ne kadar desteklendiğiyle de ilgili.
Çünkü ekonomik destek, sadece bir ödeme değil; aynı zamanda “sen bu sistemin eşit bir parçasısın” demenin bir yolu.
—
Sosyal adalet perspektifi: Destek mi, telafi mi?
Sosyal adalet açısından bakıldığında koruyucu ailelere verilen desteklerin iki yönü var. Birincisi, çocuğun ihtiyaçlarının karşılanması. İkincisi ise koruyucu ailenin yükünün paylaşılması.
Ancak pratikte bu destekler çoğu zaman “telafi edici” bir seviyede kalıyor. Yani sistem, emeği tam anlamıyla karşılamaktan çok, eksik kalan yerleri kapatmaya çalışıyor.
Bir STK ofisinde yaptığımız değerlendirme toplantısında şu cümle sık sık tekrarlandı:
“Koruyucu ailelik bir gönüllülük işi ama sürdürülebilir olması gerekiyor.”
Sürdürülebilirlik burada kilit kelime. Çünkü ekonomik baskı arttıkça, iyi niyet tek başına yeterli olmuyor.
—
Sokakta karşılaşılan gerçeklik: Görünmeyen hikâyeler
Bunu da Okuyun: Kahve makinesinde dibek kahvesi yapılır mı ?
Geçen ay Beşiktaş’ta bir parkta otururken iki kadın konuşmasına kulak misafiri oldum. Biri diğerine şöyle diyordu:
“Çocuk büyüdü ama masraflar da büyüdü. Destek aynı kalınca zorlanıyoruz.”
Bu cümle, resmi raporlarda genelde “artış ihtiyacı” diye geçen şeyin günlük hayattaki karşılığıydı.
Aynı gün metroda bir başka sahne: elinde dosyalar olan bir sosyal hizmet uzmanı, telefonda bir aileyle konuşuyordu:
“Başvuru süreciniz devam ediyor, ama ekonomik koşullar değerlendiriliyor.”
İstanbul’da bu cümleler havada asılı kalıyor gibi. Çünkü herkes bir değerlendirme sürecinin içinde.
—
İşyerinde konuşulmayan ama hissedilen mesele
STK’da çalışırken en zor şeylerden biri, saha gerçekliği ile politika metinleri arasındaki farkı her gün görmek. Toplantılarda “destek mekanizmaları güçlendirilmeli” cümlesi çok net söyleniyor ama sahada bu güçlenmenin karşılığı her zaman görünür olmuyor.
Bir meslektaşım şöyle demişti:
“Raporlarda her şey düzgün görünüyor ama sahada insanlar aynı soruyu soruyor: ‘Bize yetiyor mu?’”
Bu soru, tüm teknik tartışmaları tek bir noktaya indiriyor.
—
Koruyucu ailelere zam var mı? sorusunun ardındaki daha büyük soru
Bu sorunun cevabı sadece bir rakam ya da oran değil. Asıl mesele, toplumun bakım emeğini nasıl gördüğü.
Eğer bakım emeği sadece bireysel bir fedakârlık olarak görülürse, ekonomik destekler hep ikincil kalır. Ama eğer bu emek toplumsal bir sorumluluk olarak kabul edilirse, o zaman destekler de bir “yardım” değil, bir “hak” olarak değerlendirilir.
Bu fark küçük gibi görünür ama aslında çok büyük bir zihniyet değişimini ifade eder.
—
Toplumsal cinsiyet eşitliği olmadan adalet eksik kalır
Koruyucu aile sisteminde kadınların ağırlığı, toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin bir yansımasıdır. Eğer bu yük dengeli paylaşılmazsa, ekonomik destek artsa bile adalet tam anlamıyla sağlanmış olmaz.
Bir koruyucu anneyle yaptığım görüşmeden aklımda kalan cümle:
“Destek artsa da bazen yalnız hissediyoruz.”
Bu yalnızlık, sadece fiziksel değil; sistemin içinde görünür olma meselesi.
—
Çeşitlilik ve kapsayıcılık: Gerçek hayatta sınanan kavramlar
Kâğıt üzerinde kapsayıcı olan politikalar, sokakta her zaman aynı şekilde işlemiyor. Farklı aile yapıları, farklı ekonomik koşullar ve farklı toplumsal algılar bu sistemi sürekli yeniden şekillendiriyor.
İstanbul gibi bir şehirde bu çeşitlilik çok daha görünür. Aynı mahallede çok farklı hayatlar yan yana akıyor. Ama koruyucu ailelik gibi sistemlerde bu çeşitlilik her zaman eşit şekilde desteklenmiyor.
—
Son sahne: Boş bir otobüs durağı ve düşünceler
Akşam saatlerinde bir otobüs durağında beklerken, yanımda iki genç konuşuyordu:
“Koruyucu ailelere destek artmış mı?”
“Bilmiyorum ama artmalı.”
Otobüs geldi, biri bindi, diğeri kaldı.
Ben ise orada kaldım, düşünerek.
Çünkü bazı sorular cevap aramaktan çok, nasıl bir toplum olmak istediğimizi sorgulatıyor.
“Koruyucu ailelere zam var mı?” sorusu da tam olarak böyle bir yerde duruyor.